Batıl inanç – Qırxlı uşaq

-Naxçıvanda gündüz doğulan uşağın ayağı, gecə doğulan əli yüngül olar.
-Qırxlı uşaq – bu müddəti qırx günlə məhdudlaşdıran mərhələdir.
Naxçıvanda inanırlar ki, bu müddətdə uşağın üstünə dua gətirməzlər (uşaq
boğular, qaralar, ölər); əti onun üzərinə gətirməzlər (uşaq ət kimi olar); qırxlı uşağı tək qoymazlar, qırx gün başının altına duz-çörək qoyarlar. Qırx gün o, ulduz görsə, yuxusu qaçar.
Uşağı axşam astanadan keçirmirlər ki, ona zərər gəlməsin. Bu müddət bitəndən sonra uşağı qırxdan çıxararlar. Qırx gün ənənəsini özündə birləşdirən və onları qoruyan bir sistemdir. Qırx gündən sonra ət başqa, dua başqa mahiyyət daşıyacaq.
-Göbəkkəsmə valideynlərin arzusu, əhdi kimi gerçəkləşir.
Göbəkkəsmədə bir gəncin yetkinlik yaşında həyatını başqa birisi ilə həmişəlik bağlamaq hadisəsi şərtlənir.
–Göbəkbasdırmada bir uşağın yetkinlik yaşında həyatını bir peşə ilə həmişəlik bağlamaq hadisəsi şərtlənir.
–Naxçıvanda deyirlər ki, qırxlı uşağı tək qoymazlar. Yoxsa cin onu öz uşağı ilə dəyişdirər. Əgər cin onu dəyişdirsə, uşağı altı qəbirdən keçirdillər, yeddincidə bədəninin yarısından basdırıllar. Uşaq ağlasa, gətirillər evə,ağlamasa gətirməzlər, o, cin olar.
Qırx gün o, ulduz görsə, yuxusu qaçar, axşam çağı bələyərlər ki, yuxusuvqaçmasın. Axşam astanadan keçirməzlər ki, bizdən yeylər zəfər toxundurmasın.
— Nəzər dəyməmək, sədəmə
toxunmamaq üçün yanına dovşan tükü, dağdağan, üzərrik, sarımsaq, iynə, çörək qoyarlar.,
– Deyirlər ki, uşağın paltarına tikilən
dağdağanı qışın çilləsində qırmaq lazımdır, başqa vaxt qırılsa, təsiri olmaz. Bir də kəsib qayıdanda arxana baxmamalısan, yoxsa kəsərdən düşər.
— Bu qırx gün sanksiyalaşdırılmış müddət kimi düşüncədə yaşayır. Bu müddət parçalar, hissələr kimi yox, vahid, bütöv, tam müddət olaraq düşünülür. Ona görə də körpə bu müddətdə qırxlı uşaq adlanır. Bu müddət başa çatandan sonra uşağı qırxdan çıxarırlar. Bunun üçün onu oturdurlar qara
parçanın üstünə, başına qırx üskük su tökürlər.
— Naxçıvanda deyirlər ki, uşağın ağzının suyu tez-tez axanda dayısının corabı ilə silərlər ki, kəssin. Ancaq bunu çox eləməzlər, deyərlər, onda dayının ömrü azalar.
— Boş beşiyin yırğalanması ilə uşağın xəstələnəcəyinə inanılır
–Uşağın qırxı çıxana qədər ona ad qoyulmalıdı, yoxsa uşax
böyüyəndə yalançı olar”; “uşax anadan olanda anası onun dilinə bal çəkir ki, şirindil olsun”; “uşağa ad qoyulanda gərək höcət eləməsinlər. Yoxsa uşax böyüyəndə höcət olar”
–Uşağın boynundan öpsən, küsəyən olar”; “uşağın üstünə bərk çığırıb yüyürsən, onda bizdən yeylər sənnən qabaq çatıp uşağı vurar”, “uşağın yanında şeşənin adını çəksən, şeşə gəlip uşağı vırar”
–. Onu da deyirlər ki, təzə anadan olmuş uşağın ağzında dişi varsa, ona qurban kəsmək lazımdı, yoxsa evdəki adamlara xətər dəyər
–Naxçıvanda deyilir ki, ana uşağa çox baxmaz, deyəllər uşağa nəzəri düşər.

ESHABÜ’L KEHF VE HALK İNANÇLARI

ESHABÜ’L KEHF VE HALK İNANÇLARI.

Çok enteresan bir konu olan ‘Eshabü’1-Kehf
abidesi meselesi hakkında ilk bilgiler islam dininin  ilahi
kitabı Kuranı-Kerim’den gelmektedir. ‘Kehf suresinde
bu olay ayrıntılı, aynı zamanda tartışmalı bir şekilde,
soru işareti ile yansıtılmıştır. Belki de bununla ilgili
olarak Müslüman dünyasında birkaç ‘Eshabü’l Kehf
‘ler meydana gelmiştir. Sayısı beklediğimizden daha
fazla olan bu tür abidelerin, mağaraların bir kısmı
hakkında rahmetli Prof. Dr. Faruk Sümer, aynı adı
taşıyan kitabında her yönüyle ayrıntılı bilgiler
vermiştir. Kendisi İslam dünyasında aşağıdaki
‘Eshabü’l-Kehf abidelerinden bahsetmektedir: 1)
İspanya’da Gırnata şehri yakınlarında, Loşa köyünün
civarında bir mağara. Bu abide hakkında daha 14.
yüzyılda ünlü bilim adamı Ebu Hayyan bilgi
vermiştir. 2) Cezayir’de iki yerde bu tür mezar olduğu
ve onların ziyaret edildiği belirtilmiştir. 3) Mısır
ülkesinde Kahire’de, Mukaddam Dağı’nda bulunan
mağara Fatimiler devrinde (10.- 11. yüzyıl) Eshabü’1-
kehf mağarası olarak kabul edilmiştir. 4) Ürdün’de
Amman yakınlarında Er-Rakim ismini taşıyan
mağaranın mevcut olduğunu daha 10. yüzyılda
coğrafya alimlerden El-Mukaddesi haber vermektedir.
5) Suriye’de, Şam’ın güneyindeki Belka yöresindeki
Husban köyü yakınında bir mağaranın da Eshabü’lkehf ismini taşıdığı belirtiliyor. 6) Afganistan’da,
Kabil’den Bamyan’a giden yol üzerinde Upiyan
denilen yerde bulunan mezar. Bu mezara kuduz
köpekler tarafından ısırılmış olanlar getirilerek
mağara arkadaşlarının köpeği Kıtmir’den yardım
istenir. 7) Doğu Türkistan’da Turfan’ın 75 km
doğusunda Toyok denilen yerde bir mağara ve
mağaranın yamacında bir cami birlikte Eshabü’1-kehf
adıyla adlandırılıyor. Eshabü’1-kehf olayının Doğu
Türkistan’a Mani dini mensupları yahut Nesturi
Hıristiyanlarınca getirildiği ileri sürülmüştür
(SÜMER, 1989: 26-30).
Anadolu’da iki ilde, İçel’in Tarsus ilçesinde ve
Kahramanmaraş’ın Afşin ilçesinde bu mağaranın
mevcut olduğu Prof. Dr. Faruk Sümer tarafından
tespit edilmiş ve ayrıntılı şekilde incelenmiştir
(SÜMER).
Böyle Eshabü’l-kehf isimli mağaralardan, aynı
zamanda eski Türk yurtlarından biri sayılan Nahçıvan
Özerk Cumhuriyeti’ndedir.Bu mağara ile ilgili
Nahçıvan halkı arasında bir efsane dolaşmaktadır:
Eski zamanlarda 12 şehrin sahibi olan Dağyunus isimli bir hükümdar varmış. O Nahçıvan’da
yaşamış ve burası onun başkenti imiş. Halk onun
zulmünden korkar, mabetlere toplaşıp ibadet edermiş.
Bundan haber alan Dağyunus halkı bir araya getirerek
kendisini Allah ilan ediyor. Halk bu teklifi kabul
etmeyince de amansız tedbirlere başvuruyor. Yalnız 6 kişi
onun zulmünden kurtulup kaçarak dağlarda yüz tutarlar.
Bunun üzerine Dağyunus onları aramaya gider. Fakat 6
kişi, başları Temliha olmak üzere Kıtmir adlı köpekle
Nahçıvan yakınlarında bulunan bir dağda kayıplara
katışırlar. O andan itibaren söz konusu mağara EshabüTkehf (arapça: mağara sahipleri) olarak adlandırılmaktadır.
Güya bu altı kişi bu dağda taşa dönüşmüşler ve şimdi de
taş üzerinde onların izleri kalmıştır.
Söz gelişi 12-13. yüzyıla ait kabul edilen Türkçe’ye
ilk Kuran tercümelerinden birinde de ‘Eshabü’l-kehf’ suresi
yer almaktadır. Bu surenin Türkçe’ye tercümesinin ilk
metinlerinden bir kısmını A. K. Borovkov 1951 yılında
yayınlamıştır (TÜRKOLOGİÇESKİY, 1951: 75-76). O
eski Türkçe metinin bir kısmını buraya alalım:
Onlar altı baş kişi erdiler. Bu altı kişi terilib
kengeşdiler kaçğınğa, ol eldin kaçıb tağka yüzlenib
bardılar. Bir koyçı üskünge tegdiler, koyçı anlarka ays
sizler kimler sizler kayganı barur sizler teb.
Anlar aydılar: biz nime dinimiz adın turıır, bu elbudıının dinini tutmaz biz, biz yerni-kökni tıırııdaçı
tengigie tabınur mız, burxanğa tabınmazmız. Emdi idi
azzü-çil xoşnudlıknı tileyii barırmız teb, aydılar.
Koyçı aydı; menge nime destur berür mu sizler,
sizing birle barsamen; Sizlerni ol yerge başlağaymen kim
heç kim erse bilmegey teb, bu tağ içinde bir öngilr bar
tıırur, anga heç kim erse kiril umas, bizge yağı böri bolsa,
biz koyların anda kizlerimiz teb, aydı.
Anlar aydılar: rava bolğay teb. Ol koyçı anlar birle
bardı. Ol koyçı anlar birle bardı. Ol koyçımng iti bar erdi,
it nima banı başladı. Koyçıka aydılar: itni yanddurğü teb,
kayda erse bu it ürgey, bizni tapğaylar teb. Ol itni
yandurğalı nece şiirdiler, urdılar, ol it nime yanmadı erse,
bir yağaçka bağlab urdılar. Tengri ta ‘la kudreti ol it fasih
til birle sözge keldi, aydı: ol tengrige kim sizler hütmiş
tıırur sizler, men yeme bütmiş tıırmaz angar, meni munda kodmanglar, eltü barınglar teb, fasih til
birle sözledi erse, aceb tutdılar itning bağını yazdılar, eltü
bardılar; öngürge yüzlenib bardılar. Tengri ta ‘la alamı
comerd teb atadı takı bir yerde ashabü’lkehf teb atadı,
andağ kim yarlıkadı.
Bu metin şunu gösteriyor ki, Eshabü’l-kehf
konusunun Türk İslam dünyasında geniş alanda
yayılmasının bir nedeni de Kuram Kerim’le ilgilidir.
Bu kısa özetten belli oluyor ki Kur’an-ı Kerim’de adı
geçen bu eski abidenin nerede olduğu kesin olarak tespit
edilmemiştir.
Nahçıvan’daki Eshabü’l-kehf mağarası hakkında Orta
Çağdaki salname ve seyahatnamelerde geniş bilgilere rast
geliyoruz. Bu abide çok eski zamanlardan beri halkın kutsal
sayıp, ona inandığı bir adak yerine dönmüştür. Aynı
zamanda şunu da belirtelim ki, bu mağarada üzerinde güzel
neste’lig hattı ile arap dilinde yazı hak edilmiş bir taş
konulmuştur. Bu taşın ortasında Kur’an-ı Kerim’den
Eshabü’l-kehf suresinin birkaç ayeti aynen kazınmış, taşın
etrafında ise Nahçıvan hakimi, Kengerli kavminden
Xudakulu Hanın selefi Şükrulla Han hicri 1190 yılının sefer
ayında (Mart 1776) babası Xudakulu Hanın şerefine sözler
yazdırmıştır. Demek ki 220 yıl önce bu kutsal adak yeri
halkın yoğun şekilde ziyaret ettiği bir yer idi. Şunu da
belirtelim ki, Eshabü’l-kehf abidesi İslamiyet’ten önceki
döneme aittir, zira M.Ö. 18. Yüzyıldan Miladın 2.
Yüzyılına kadar olan çeşitli hikayelerin, efsanelerin
toplamından oluşan Tevrat’ta Eshabü’l-kehf efsanesi
konusunda bilgi verilmiştir.
Bu yüzden söz konusu mağara ile ilgili halk arasında
dolaşan efsane ve inanışlar eski Türk inançlarına
dayanıyor, onlardan kaynaklanıyor. Bu abidede kutsal
mekanlar, mevkiler, objeler şunlardır:
1) Mağara, 2) Cennet bağı, 3) Damcıhan, 4) Kara taş,
5) Kıtmir isimli köpeğin mezarı ve bunun yakınında
yükselen kutsal ağaç.
Mağaranın yukarısında bir dere oluşmuştur. Bu
derede rutubet-nem fazladır. Bu yüzden burada kuraklığa
dayanabilen dağdağan, dergil (itburnu), yabani badem
(fıstık) elma, kara çalı vs. ağaçları bitmiştir. Cennet bağı
terimi, deyimi de bu vesile ile meydana gelmiştir.
Cennet Bağı’ndaki dağdağan ağacı özellikle kutsal sayılır ve
çeşitli niyetlerle ziyaret edilir. Nahçıvan bölgesinde
genellikle dağdağan kültü geniş bir şekilde
yayılmıştır. Burada dağdağan nazarlık gibi de
kullanılmaktadır. Bu konu ile ilgili halk arasında bir
rivayet vardır: Bir yaman nazarcı varmış, neyi nazarı
değerse hemen ona bir kötülük baş gösterirmiş. Onun
bir de komşusu varmış. Bu komşu ile yola
çıkmıyorlarmış, bu yüzden de kavga ediyorlarmış.
Komşusunun da iyi bir öküzü varmış. Komşu anlıyor
ki, nazarcı onun öküzüne nazar değecek. Bu yüzden
öküzün bayunduruğunu dağdağan ağacından
yaptırıyor. Bir gün komşu yer sularken nazarcı gelmiş
ve öküzü nazarlamaya başlamış, ama ona bir kötülük
yapamamış. Ne kadar uğraştıysa da öküze hiçbir şey
olmamış. Sonuçta komşusu lanet gözüne, çık git,
onsuz da bir şey yapamayacaksın, zira boyunduruk
dağdağalıdandı demiş. Nazarcı kör-peşiman çıkıp
gitmiş.
Eshabü’1-kehf deki kutsal dağdağan ağacına
beşik (ninni) asarlar. Niyet ederler ki eğer bu eşik
yırgalanırsa o gelinin çocuğu olacak.
Eshabü’l-kehf abidesinin giriş kısmında bir
mezar vardır. Efsaneye göre Dağyunusun zulmünden
kaçan kişilerin ardınca koşup gelen ve onlardan bir
bile ayrılmayan Kıtmır isimli köpeğin mezardır bu .
Şimdi abideyi ziyaret etmeye gelenlerin her biri
geleneğe göre buraya yerden bir taş alıp atmalıdır.
Söylentiye göre kaçan adamların yanında bir de çoban
varmış. Yol ile giderlerken peşleri sıra koşup gelen
köpeği görürler. Köpeği kovmak isterler. Ne kadar
çaba gösterseler de köpek geriye dönmez. O zaman
çoban köpeğin bacaklarım taşla kırar. Artık köpeğin kendilerini takip edemeyeceğini sanırlar. Bakarlar ki köpek yine
peşlerinde, sürüne sürüne onları takip ediyor. Mecbur
kalıp köpeği öldürmek isterler. Köpek dillenip şöyle
der: Beni niye öldürüyorsunuz, ben de Dağyunusun
zulmünden kaçıyorum. Köpeğin yalvarmalarına
rağmen çoban onu öldürür. Yamaca gömüp çomağını
da mezarın üzerine saplar. El arasında Kıtmır diye
bilinen bu ağaç şimdi de yukarıda belirttiğimiz gibi
kutsal mevki olarak ziyaret ediliyor.
Bir abidede kutsal sayılıp bir niyetle ziyaret
edilen yerlerden biri de damcıhanadır. Bir mağara
biçiminde olan damcıhana belirli niyetle geniş bir
alanda ziyaretçi istediği bir yerde duruyor veya
oturuyor, eğer tavandan onun tepesine, başına bir damla
su düşerse bu o kişinin niyetinin gelecekte
gerçekleşeceğini gösteriyor. Her gün burayı onlarca
insan ziyaret ediyor. Niyetleri gerçekleşenler burada
belirli yerlerde kurban kesiyorlar.
Abidede kutsal olduğuna yöre insanlarının inandığı ve sık sık ziyaret ettikleri mevkilerden biri de
Kara (siyah) taş’tır. Kara taş çeşitli niyetlerle ziyaret
edilir. Halkın inanışına göre bu taş kutsaldır. O taşı
bir devenin balaladığma inanılır. Şunu de belirtelim
ki eski Türk inançlarının kalıntılarından biri gibi taş
inanışı Nahçıvan ve yöresinde çok yaygındır.
Eshabü’1-kehf abidesindeki bu yassı taş da Türklerin
taş inancının bir öremeğidir.
İnanıyoruz ki Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti
‘ndeki Eshabü’1-kehf abidesi ve onunla ilgili
inançların daha derinden incelenmesi Türk kültürü
için belirli bir öneme sahiptir.

AÇIKLAMALAR
i) Güller Renim Kızı, 78 yaşında, ilkokul mezunu,
Nahçıvan merkezde oturuyor, ev hanımı.
ii) Sefereli Babayev, üniversite hocası, 76 yaşında,
Nahçıvan merkezde oturuyor.
iii) Aman Pirkulu oğlu, 82 yaşında, ilkokul
mezunu, emekli, Nahçıvan merkezde
oturuyor.
KAYNAKLAR
ACALOV,Arif
1988 Azerbaycan Mitoloji Metinleri,
Bakü.
SÜMER, Faruk
1989 Eshabü’1-kehf, İstanbul.
1951 Türkologiçeskiy sbornik,
Leningrad.

Yayci-kendi  1932 . Eldar gilin gapınının ağzı ( legebi kefçilov). Rehmetlik Qafar emigilin evvelki kohne qapilaridir. Xidir meydani,

yaycı